Gender - Tiresias en genderfluiditeit

Introductie

De profeet Tiresias vindt langs de weg twee parende slangen. Hij raakt de slangen aan met een stok en verandert plotsklaps in een vrouw. Zeven jaar lang gaat hij door het leven als een vrouw, waarna hij opnieuw twee parende slangen tegenkomt. Na het aanraken met de stok wordt hij weer man.

Inleiding

Mythen, sagen en andere oeroude (bijbelse) verhalen verhalen vaak over de geest en ziel van de mens als groep en als individu. Het bestaan van de mens en de rijkdom aan ervaringen worden steeds weer verwerkt in veranderende verhalen. Ze veranderen omdat het begrip verandert terwijl de betekenis hetzelfde blijft. Al wordt die soms op een andere manier begrepen. De vele verschillende verhalen en de doorontwikkeling van de symbolen door eeuwen heen, maken dat ik zelfs vandaag de dag, een verhaal kan gebruiken om duidelijk te maken wat de vloeibaarheid van het begrip 'gender' is. Deze 'andere manier van begrijpen' is een van de kerngedachten die in het verhaal van Tiresias geschetst wordt.

De verandering van Tiresias en de verandering van het begrip gender

Tiresias verandert van man naar vrouw, waardoor hun begrip krijgen van zowel het mannelijke als het vrouwelijke. Hun vervullen ook alle rolpatronen als man én als vrouw. Zij trouwt namelijk, baart kinderen en leeft het leven zoals dat naar de toenmalige rollen gewoon was. Ze verandert ook weer terug naar hun mannelijke vorm en toch blijft zij de profeet die hij al eerder was.

Geslacht en gender zijn in dit verhaal wel bijzondere gegevens. Hoezeer we vandaag de dag een verschil maken in de psychologie, biologie en sociologie, is dat niet het geval in de tijd dat deze mythes zich ontwikkelden. Gender was in het oude Griekenland niet minder dan een rollenpatroon, een verwachting van hoe men zich gedroeg. Je was pas man als je volwassen was, en zelfs het man-zijn was niet afhankelijk van of je de mannelijke geslachtskenmerken had, je moest namelijk wel iets betekenen voordat je als man gezien werd. De 'vrouw' kende daarintegen geen biologisch onderscheid van de man, het was het mindere geslacht, het 'minder-mannelijke'. De mens was namelijk man.

Tiresias verandert niet alleen in één van de mooiste en meest begeerde vrouwen in de toen bekende (mythologische) wereld, hij werd ook zoals wij nu 'biologisch vrouw' noemen. Dit schept een kader dat losstaat van de huidige tijdsgeest waarbij wel het onderscheid gemaakt wordt door de mens op te delen in afzonderlijke en begrijpbare delen. Het onderscheiden van gender, geslacht en rol wordt niet gemaakt maar is impliciet aanwezig. Het wordt niet losgeweekt van de context, nog gebruikt als iets negatiefs.

Onderscheid maken, of laten

Vandaag de dag wordt het onderscheid wel gemaakt. Een niet mis te verstane invloed van het Darwiniaanse gedachtegoed, dat de biologie en de natuur als gegeven neerzet en al het andere de moderne en postmoderne filosofie het respectievelijk de vrouw neerzet als een wezenlijk anders wezen en de sociale normen als construct worden gezien. Dit onderscheid, zogezegd de analytische complexiteit, maakt de huidige beschouwing van Gender problematisch: het wordt gezien als een dichotomie met een fluïde niet te duiden midden en een daarbuiten vallende niet-binaire categorie. Maar juist waar de polen van de genderrollen heel duidelijk zijn is het ongedefinieerde midden dat vraagt om meer begrip.

Daarmee wil ik zeggen dat in het moderne en postmoderne denken het onderscheid maken tussen dingen zich steeds weer voordoet. Een onderscheid tussen wat goed en kwaad, een onderscheid tussen hemel en aarde, geloven en weten, denken en doen. Om begrip te krijgen van ons eigen handelen worden we ook als professional in het HBO onderwijs geleerd om onderscheid te maken tussen denken, voelen, zeggen en doen. Geen onverstandig of amoreel onderscheid, maar het dient als voorbeeld om te laten zien dat het 'onderscheid maken' zich steeds weer voordoet. Toegepast op gender is het onderscheid dan: is het een gegeven of een constructie? Is het biologisch of sociaal?

Gender is beide

Voor mij is het dan ook heel simpel: het is allebei. Gender is zowel essentialistisch als constructivistisch, echtr waar de meeste waarde aan gehecht wordt, en hoe die twee tot elkaar verhouden is interessanter. Hierbij ontwijk ik bewust de opvatting dat het één belangrijker is dan het andere. Maar daarvoor moet ik wel de metafysica beschrijven die ik in die gedachtegang gebruik. Voor mij is Gender een principe en iets dat zich manifesteert in zowel geslacht, als in de natuur, als in de psyche, als in de krachten van schepping en vernietiging. Het is niet één ding, het is alle dingen. Dit uitdrukken is lastig maar komt misschien wel het beste tot uiting in het verhaal van Tiresias: de mens is een uiting van Gender.

Gods wil

Als we geloven dat de natuur vaststaat en door de Schepper onveranderlijke eigenschappen heeft gekregen, dan is het eenvoudig om de schepping, zoals de biologie, te zien als iets dat permanent en normatief is. God heeft het bepaald en daarmee is het ook onveranderlijk en de norm. Vanuit deze overtuiging is het ook makkelijk om te stellen dat als iemand zich tegen die natuur keert, dit onnatuurlijk is—en daarmee zondig of in strijd met Gods wil.

Maar als we ervan uitgaan dat de natuur weliswaar door de Schepper is geschapen, maar dat de schepping zelf de ruimte heeft om haar eigenschappen te ontwikkelen, ontstaat er een andere visie. In dit geval kunnen we niet langer zeggen dat iets vaststaat of onveranderlijk is. De eigenschappen van de schepping zijn dan ingebed in het wezen zelf, zoals de levensadem die God aan Adam gaf, en hebben de potentie om te evolueren.

Kortgezegd duidt ik hier het verschil tussen extrinsieke en intrinsieke finaliteit.

Ding an sich

De overeenkomst tussen beide is dat ze een ideaal beschrijven, ze veronderstellen a priori dat er een doel, een finaliteit is achter wat we beleven. Beide impliceren ook dat er een transcendent gegeven (de Schepper) en is daarmee een oorzaak is buiten het gegeven, er is iets dat méér is dan wat we waarnemen en niet alleen een oorzaak geeft, maar ook gevolgen veroorzaakt. Wat nou als Gender (met een hoofdletter) iets is dat niet alleen een sociaal-psychologisch fenomeen is, maar ook een transcendent gegeven?

Het is essentieel om onderscheid te maken tussen twee dingen: het ding zelf en hoe het zich presenteert. In Kantiaanse termen het noumenon en het fenomeen: dat wat we waarnemen en ervaren, en het noumenon dat verwijst naar datgeen wat buiten onze ervaring ligt.

Wanneer Gender (met een hoofdletter) als noumenon opgevat wordt, kan het zowel het biologische geslacht als de psycho-sociale constructie van de identiteit bepalen. Hoewel beide fenomenen een te ervaren deel van de werkelijkheid zijn, is Gender een begrip die zowel het fysieke als en het mentale als het ware voedt.

Dit begrip komt in verhaal van Tiresias naar voren. Door zich te mengen in de eenheid, gesymboliseerd door de parende slangen, wordt hij zich bewust van Gender. Het is net als Adam en Eva die eten van de vrucht, en zich dan realiseren dat ze naakt zijn. Door Tiresias' fluiditeit kon zij de wereld beleven als vrouw, zowel biologisch als sociaal. Doordat hij zich mengt met de parende slangen, wordt hij zich bewust dat hij zelf ook uit die dualiteit bestaat. Tiresias is niet alleen man, of alleen vrouw, hij is beide. En doordat zij zeven jaar later opnieuw naar een man verandert, blijkt dat Gender een dynamisch begrip in plaats van een vaststaand gegeven. Hij ervaart beide vormen, maar is tegelijkertijd geen van beide in absolute zin.

Zo zijn gender als psycho-sociaal gegeven, en geslacht als biologisch gegeven, niet meer dan een uiting van hetzelfde principe Gender. Ze sluiten elkaar niet uit, ze sluiten elkaar juist in door te laten zien dat lichaam en geest, het fysieke en het geestelijke, met elkaar verbonden zijn. Het ontstane verschil in begripsvorming is dan simpelweg het onderkennen van de overeenkomsten.

Gender hoeft met dit begrip niet gebruikt te worden om een categorisch onderscheid vast te leggen (te discrimineren) maar kan het gebruikt worden om in te zien dat het individu, zich niet kan onttrekken aan de dualiteit van hun eigen geest. Het interne conflict dat bij mensen optreedt wanneer er wordt afgeweken van de gendernorm is die zin een probleem dat zich voordoet omdat het in tweeën opdelen van het categorisch onderscheidt (binnen en buiten, boven en beneden, hij en zij) wordt aangetast. En wel op zo'n vorm dat het de ziel aansnijdt, met alle gevolgen van dien.

psychosociale constructies

Wat ik ermee wil zeggen is dat Gender een principe is dat de inherente dualiteit van het bestaan blootlegt, maar tegelijkertijd de schijnbare tegenstellingen integreert. Het laat zien dat er niet alleen een mannelijke of vrouwelijke identiteit is, als vaste en onveranderlijke waarheden, maar dat er een ruimte tussen deze polen bestaat. Deze ruimte vertegenwoordigt dan een begrip van de fysieke, biologische aspecten van geslacht en de psycho-sociale constructies, ervaringen en identiteiten van gender met elkaar verweven zijn.

In plaats van te blijven denken in termen van een strikte tweedeling tussen man en vrouw, vraagt het principe van Gender om te erkennen dat identiteiten zich in een breed spectrum kunnen bevinden. Non-binaire en genderfluïde identiteiten laten dit goed zien en doorbreken de twee zogenaamde uitersten. Net zoals Tiresias' transformatie van man naar vrouw en weer terug de vloeibaarheid van gender illustreert, laat het idee van genderfluïditeit ons zien dat identiteit beweeglijk is en niet vastligt binnen vastgestelde normen of categorieen.

Psychologisch gezien wordt Gender dan een middel om te begrijpen dat we niet kunnen ontsnappen aan de innerlijke polariteiten van onze eigen geest. Van ons weten en niet-weten, ons lichamelijke en geestelijke zijn. Het laat zien dat wij uit tegenstellingen lijken te bestaan, maar dat dit slechts vastgeroeste opvattingen in het zelfbeeld zijn, gestolde delen van onze identiteit.