Ontwikkelingen in de tijd
Als we stellen dat de Leerlingarbeid in het teken staat van ethiek, komen we in het rituaal verwijzingen tegen naar werken aan zichzelf en het juiste handelen. Dit werken aan zichzelf en het juiste handelen is afhankelijk van het levensbeschouwelijk maatschappijbeeld en de manier van leven destijds.
In de tijdsperiode vanaf 1756 tot heden kunnen er in de Nederlandse samenleving drie delen onderscheiden worden. Hieraan parallel loopt de ontwikkeling van het Leerling-rituaal van de Vrijmetselarij in Nederland:
-
De 18e eeuw: Deze eerste periode wordt gekenmerkt door de standenmaatschappij, een sterke Franse invloed bij de elite en een situatie waarin men zich voornamelijk ophoudt in eigen kring. De vrijmetselarij is eveneens elitair en opname betekent toetreding tot een soort heilig genootschap.
-
De 19e eeuw: In deze tweede periode staan het democratiserings- en nationaliseringsproces voorop. De burger neemt op grond van vaardigheden, niet meer louter op afkomst, een actieve plaats in de samenleving in. Het verlichtingsideaal ontwikkelt zich verder in het liberalisme, waarin de vrijheid van het individu centraal staat. Bij de vrijmetselarij zien we eveneens een democratisering bij de toedeling van functies, een sterkere rol van de nationale orde en een grotere verantwoordelijkheid van de vrijmetselaar met betrekking tot deugd en plicht. De relatie tussen de vrijmetselaar en de plaats van de burger in de samenleving ontwikkelt zich; de vrijmetselarij wordt gezien als een leerschool van goede zeden.
-
De 20e eeuw: Deze derde periode toont een toenemende individualisering en universaliteit, maar tevens een groeiende welvaart en materialisme. De individualisering leidt in de ritualen tot de introductie van universele begrippen en tot een terughoudendheid in uitleg (non-explicatie) om tot een bredere individuele beleving te komen. De universaliteit toont zich in het verlaten van de klassiek christelijke interpretatie en de introductie van andere godsdienstige en levensbeschouwelijke elementen. Door het rituaal terug te brengen tot eenvoud zonder strikte explicaties, wordt de vrijmetselaar de mogelijkheid geboden zijn eigen interpretatie aan het rituaal te geven. De vrijmetselarij stelt zich breder open voor andere geloven en levensbeschouwelijke opvattingen.
Het Leerling-rituaal van de moderne ritus geeft de overgang aan van een leven van driften naar een bewust leven geleid door rede en deugd. De achtergrond hiervan is de Verlichting. De Verlichting is immers de mogelijkheid voor de mens om zich te bevrijden van de door hemzelf opgelegde onmondigheid en het onvermogen om zelfstandig te denken.
Nederlandse ritualen hebben in hoge mate de invloed ondergaan van de steeds wisselende tijdsgeest. Zij werden beïnvloed door de ideeën van de Verlichting en door het opkomend ethisch-rationalisme van de 19e eeuw, wat gepaard ging met een verminderde waardering voor de traditie en een afnemend vermogen tot associatief denken, terwijl zich daarbij een hang naar retoriek openbaarde. Het humaniteitsidee won steeds meer veld en er openbaarde zich een streven om de ritualen een universeel karakter te geven.
De toekomst
De moderniteit bracht secularisering; de 21e eeuw brengt post-secularisme. Mensen definiëren zich niet meer strikt langs kerkelijke lijnen, maar er is een enorme honger naar transcendentie zonder dogma. Het loslaten van historisch patriarchale en eurocentrische reflexen, zodat de universele ethiek ook daadwerkelijk representatief is voor de huidige samenleving. W zien nu een hunkering naar symboliek, mythe en het niet-weten.
Misschien is het ook zo samen te vatten: in de 19e eeuw werkte men aan een steen die een fatsoenlijke burger in de staat kon zijn. In de 20e eeuw polijst de mens zichzelf voor zelfverwezenlijking en psychologisch inzicht. Nu verschuift de focus naar verbondenheid en begrenzing. 'Aan jezelf werken' betekent niet verder opgaan in autonomie maar leren hoe je je vanuit het geïndividualiseerde bestaan verhoudt tot het grotere geheel. 'Broederschap' is vandaag de dag universeler dan ooit.